Bir GES projesi (güneş enerjisi santrali) hukuken üç ana eksende ilerler: sahanın mülkiyet ve arazi kullanım uygunluğu, şebekeye bağlantı hakkı ve üretim izni. Bu üç eksenden biri eksik kaldığında, teknik olarak hazır bir proje dahi lisans veya kabul aşamasında durabilir.
Bu yazıda bir GES projesinin saha seçiminden işletmeye kadar hangi hukuki aşamalardan geçtiğini 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu, Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği ve 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu çerçevesinde özetliyoruz. Lisanssız üretimin ayrıntıları için lisanssız elektrik üretimi yazımıza, önlisans başvurusunun belgeleri için ise EPDK üretim lisansı rehberimize bakabilirsiniz.
GES projesi lisanslı mı lisanssız mı yürütülmeli?
Bir GES projesinin lisanslı mı lisanssız mı yürütüleceği, öncelikle kurulu güce ve üretilen enerjinin nerede tüketileceğine bağlıdır. 6446 sayılı Kanun m. 5/2-a'ya göre piyasa faaliyetinde bulunacak tüzel kişiler, kanundaki istisnalar dışında, faaliyete başlamadan önce lisans almak zorundadır. Aynı Kanunun 14. maddesi ise belirli üretim tesislerini lisans alma ve şirket kurma yükümlülüğünden muaf tutar.
Kanun metninde lisanssız üretim için kurulu gücü azami bir megavatlık yenilenebilir enerji tesisi öngörülmüştür (m. 14/1-b). Cumhurbaşkanı bu üst sınırı kaynak bazında beş katına kadar artırmaya yetkilidir (m. 14/2). Bunun yanında öz tüketime yönelik tesisler, bağlantı anlaşmasındaki sözleşme gücüyle sınırlı olmak üzere ayrıca düzenlenmiştir (m. 14/1-g). Güncel üst sınırı ve uygulama esaslarını başvuru tarihinde EPDK ile ilgili dağıtım şirketinden teyit etmeniz gerekir.
Saha seçiminde hangi hukuki kontroller yapılmalıdır?
Saha seçiminde ilk iş, taşınmazın mülkiyet durumunu, imar durumunu ve tarım arazisi niteliğini birlikte incelemektir. Tapu kaydındaki şerhler, ipotekler ve paylı mülkiyet ilişkileri, ileride kullanım hakkı tesisini zorlaştırabilir. Arazi kiralanacaksa kira süresinin lisans ve işletme süresiyle uyumlu olması ve sözleşmenin kullanım hakkını belgeleyecek nitelikte kurulması önemlidir.
- Tapu kaydı, şerhler ve takyidatlar (ipotek, haciz, irtifak hakları)
- İmar durumu ve mevcut plan kararları
- Arazinin tarım arazisi sınıfı ve toprak koruma kurulu süreci
- Orman, mera, koruma alanı veya kıyı gibi özel statüler
- Kamulaştırma veya irtifak gerektiren bağlantı hattı güzergâhı
- Arazi kira veya üst hakkı sözleşmesinin süresi ve devredilebilirliği
Tarım arazisinde GES kurulabilir mi?
Tarım arazisinde GES kurulması, arazinin sınıfına göre izin şartına bağlıdır ve bazı arazi türlerinde kural olarak yasaktır. 5403 sayılı Kanun m. 13'e göre mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz. Ancak alternatif alan bulunmaması ve kurulun uygun görmesi şartıyla, sayılan istisnalar için Bakanlık tarafından izin verilebilir.
Bu dört sınıfın dışında kalan tarım arazileri ise toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebilir. Valilik kararlarına yapılan itirazlar Bakanlıkça karara bağlanır ve bu karara karşı idari yargı yolu açıktır. Danıştay, keşif ve bilirkişi incelemesiyle marjinal nitelikte olduğu belirlenen bir arazide GES için verilen ret işlemini hukuka aykırı bulan kararı onamıştır.
Sahaya veya bağlantı hattına ulaşılamazsa kamulaştırma mümkün mü?
Lisanslı projelerde, önlisans veya lisans sahibi tüzel kişinin faaliyeti için gerekli taşınmazlara yönelik kamulaştırma ve benzeri taşınmaz temini talepleri EPDK tarafından değerlendirilir. 6446 sayılı Kanun m. 19/1-a'ya göre bu talepler 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümlerine göre Kurumca yürütülür ve uygun görülürse Kurul kararı alınır; bu karar kamu yararı kararı yerine de geçer. Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği m. 46 ise kamulaştırmanın yanında irtifak hakkı tesisi, kullanma izni, kiralama ve mera tahsis amacı değişikliği talepleriyle de Kuruma başvurulabileceğini düzenler.
Bu işlemlere ilişkin bedeller, projeden kaynaklanan tazminatlar ve diğer giderler önlisans veya lisans sahibi tarafından ödenir (m. 19/1-c). Hazine taşınmazları üzerinde kurulan irtifak hakkı, kira ve kullanma izni sözleşmelerinin geçerliliği önlisans veya lisans süresiyle sınırlıdır. Bu nedenle saha planlamasında kamulaştırma maliyeti ve süresi de bütçeye ve iş takvimine dahil edilmelidir.
Arazi kira veya üst hakkı sözleşmesinde nelere dikkat edilmelidir?
Sahanın yatırımcının mülkiyetinde olmadığı durumlarda kullanım hakkı çoğu zaman kira veya üst hakkı (başkasının arazisi üzerinde yapı sahibi olma hakkı) sözleşmesiyle sağlanır. Sözleşmenin süresi, en azından lisans ve işletme dönemini kapsayacak biçimde kurgulanmalıdır. Finansman kuruluşları genellikle kullanım hakkının tapuya şerh edilmesini ve sözleşmenin teminat olarak gösterilebilmesini ister. Sözleşme sonunda panellerin sökümü ve arazinin eski hâline getirilmesi de açıkça düzenlenmelidir.
Bağlantı görüşü neden kritik aşamadır?
Bağlantı görüşü, GES projesinin şebekeye enerji verip veremeyeceğini belirlediği için projenin fiilen hayata geçip geçmeyeceğini belirleyen aşamadır. 6446 sayılı Kanun m. 7/4-c'ye göre rüzgâr veya güneş enerjisine dayalı önlisans başvurularında, TEİAŞ veya ilgili dağıtım şirketi tarafından uygun bağlantı görüşü verilen başvurular değerlendirmeye alınır. Aynı bağlantı noktası veya bölgesi için birden fazla başvuru varsa, kapasitenin kime tahsis edileceği TEİAŞ tarafından yapılan yarışmayla belirlenir (m. 7/4-ç).
Lisanssız projelerde de süreç dağıtım şirketine yapılan bağlantı başvurusuyla başlar ve olumlu değerlendirme hâlinde bağlantı anlaşmasına çağrı mektubu düzenlenir. Olumsuz bağlantı görüşü veya başvurunun reddi, idari işlem niteliğinde olduğundan süresi içinde itiraz ve dava konusu yapılabilir. Bu aşamada ret gerekçesinin yazılı olarak istenmesi ve trafo kapasitesine ilişkin yayımlanan verilerin kayıt altına alınması önem taşır.
Lisanssız projede pay devri neden sınırlıdır?
Kanun, lisanssız rüzgâr ve güneş projelerinde bağlantı hakkının ticarete konu edilmesini önlemek için pay devrini sınırlandırmıştır. 6446 sayılı Kanun m. 14/6'ya göre başvuru tarihinden tesislerin tamamının geçici kabulü yapılana kadar, yönetmelikteki istisnalar dışında pay devri yapılamaz; aksi hâlde bağlantı anlaşması çağrı mektubu iptal edilir. Bu nedenle ortaklık yapısındaki değişiklikler, geçici kabulden önce mutlaka hukuki açıdan değerlendirilmelidir.
Önlisans süresinde hangi işlemler tamamlanmalıdır?
Önlisans, lisanslı GES projesinde yatırımcıya izin ve ruhsatları edinmesi ve sahanın mülkiyet veya kullanım hakkını elde etmesi için tanınan süreli bir haktır. 6446 sayılı Kanun m. 6/5'e göre önlisans süresi, mücbir sebepler hariç yirmi dört ayı geçemez; Kurul bu süreyi kaynak türü ve kurulu güce bağlı olarak yarısı oranında uzatabilir. Süre içinde yükümlülükleri tamamlamayan tüzel kişiye lisans verilmez (m. 6/2).
Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliği m. 17, önlisans süresi içinde tamamlanması gereken işlemleri sayar. Güneş enerjisine dayalı projeler bakımından başlıcaları şunlardır:
- Sahanın mülkiyet veya kullanım hakkının elde edilmesi
- Nazım ve uygulama imar planı onaylarının kesinleşmesi
- Ön proje veya kati proje onayının alınması
- Bağlantı anlaşması için TEİAŞ veya dağıtım şirketine başvurulması
- ÇED Yönetmeliği kapsamında gerekli kararın alınması
- Yapı ruhsatının veya yerine geçen belgenin sunulması
- Yükümlü olunması hâlinde TEİAŞ ile GES katkı payı anlaşmasının imzalanması
Yönetmelik ayrıca, önlisans kararının tebliğinden itibaren doksan gün içinde ÇED Yönetmeliği kapsamında gerekli karar için ilgili kuruma başvurulmasını zorunlu tutar (m. 17/2-a). Önlisans döneminde, lisans alınıncaya kadar yönetmelikteki istisnalar dışında ortaklık yapısının değişmesi veya hisse devri önlisansın iptali sonucunu doğurur (6446 sayılı Kanun m. 6/3).
ÇED süreci her GES için gerekli mi?
Her GES projesi aynı ÇED işlemine tabi değildir; projenin türü ve proje alanı büyüklüğüne göre ÇED Yönetmeliği'nin Ek-1 listesine (ÇED raporu), Ek-2 listesine (proje tanıtım dosyası üzerinden ön inceleme) girebilir ya da kapsam dışında kalabilir. Eşik değerler ve karar türleri yönetmelik değişiklikleriyle güncellendiğinden, başvuru tarihindeki güncel metnin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı'ndan teyit edilmesi gerekir. ÇED kararına karşı da idari yargı yolu açıktır ve üçüncü kişiler bu kararları dava konusu yapabilmektedir.
Lisans aşamasında ve sonrasında nelere dikkat edilmelidir?
Önlisans yükümlülükleri tamamlandıktan sonra üretim lisansı verilir ve tesisin lisansta belirlenen inşaat süresi içinde kurulması gerekir. 6446 sayılı Kanun m. 5/7'ye göre bu amaçla yatırım tutarının yüzde onunu geçmemek üzere teminat mektubu alınır. Mücbir sebepler ve lisans sahibinden kaynaklanmayan haklı sebepler dışında tesis süresinde kurulmazsa lisans iptal edilir ve teminat irat kaydedilir.
Lisanslar en çok kırk dokuz yıl için verilir; üretim lisansları için asgari süre on yıldır (m. 5/2-c). Lisans kapsamındaki sahanın dışına çıkılmaması ve tadil kapsamında olumlu bağlantı görüşü alınması hâlinde kapasite artışı ve yenileme yatırımlarına izin verilir (m. 7/7). Üretilen enerjinin satışı için yapılacak sözleşmeler hakkında PPA (elektrik alım anlaşması) yazımız yol gösterici olabilir.
Aşama | Dayanak | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
Önlisans süresi | 6446 s. K. m. 6/5 | Kural olarak 24 ay; Kurul yarısı oranında uzatabilir |
ÇED başvurusu | Lisans Yön. m. 17/2-a | Önlisans tebliğinden itibaren 90 gün |
Lisans süresi | 6446 s. K. m. 5/2-c | En çok 49 yıl; üretimde asgari 10 yıl |
İnşaat teminatı | 6446 s. K. m. 5/7 | Yatırım tutarının %10'unu geçmemek üzere |
GES projesinde sık yapılan hukuki hatalar
Uygulamada sorunların önemli bir kısmı, teknik ve ticari kararların hukuki inceleme tamamlanmadan verilmesinden kaynaklanır. Aşağıdaki hatalar, projenin gecikmesine veya hakların kaybına yol açabilecek başlıca durumlardır:
- Arazi kira sözleşmesini lisans ve işletme süresinden kısa tutmak
- Tarım arazisi niteliğini saha seçiminden sonra araştırmak
- Bağlantı görüşü alınmadan ekipman ve inşaat taahhüdüne girmek
- Geçici kabulden veya lisanstan önce pay devri yapmak
- Önlisans süresini ve doksan günlük ÇED başvuru süresini takip etmemek
- Ret işlemlerine karşı itiraz ve dava sürelerini kaçırmak
Bir GES projesinde hukuki süreç; arazi, bağlantı, izin ve sözleşme adımlarının birbirine bağlı olarak yürütülmesini gerektirir. Bu adımlardan birindeki gecikme veya eksiklik, önlisansın iptali ya da teminatın irat kaydı gibi ağır sonuçlar doğurabilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez; idari para cezalarına ilişkin süreler için EPDK idari para cezasına itiraz yazımıza bakabilirsiniz. Enerji hukukundaki hizmet kapsamımızı Enerji Hukuku sayfasında inceleyebilir veya İletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.



