Türk vatandaşlığına genel yoldan başvurmak için ergin olmanız, başvurudan geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl yasal ikamet etmiş olmanız, yerleşme niyetinizi davranışlarınızla göstermeniz, yeterli Türkçe konuşmanız, geçiminizi sağlayacak gelire sahip olmanız ve millî güvenlik ile kamu düzeni bakımından engel bulunmaması gerekir. Türk vatandaşlığı başvuru şartları 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun (TVK) 11. maddesinde sayılmıştır.
Şartları taşımak, vatandaşlığın verileceği anlamına gelmez: TVK m. 10/1 uyarınca aranan şartları taşımak kişiye mutlak bir hak sağlamaz ve İçişleri Bakanlığı geniş bir takdir yetkisi kullanır. Bu yazıda genel yoldan başvurunun şartlarını, hangi ikametlerin süreye sayıldığını, başvuru sürecini ve başvuru reddedilirse izlenebilecek hukuki yolları açıklıyoruz.
Türk vatandaşlığına genel yoldan başvuru şartları nelerdir?
Genel yoldan başvuruda TVK m. 11/1 sekiz şartı birlikte arar ve Türk vatandaşlığı başvuru şartları kümülatif niteliktedir; bunlardan biri eksikse başvuru ya hiç işleme alınmaz ya da sonradan reddedilir. Türk Vatandaşlığı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik (Uygulama Yönetmeliği) m. 15 bu şartların nasıl yorumlanacağını ayrıntılandırır.
Şart | Kanuni dayanak | Uygulamada nasıl değerlendirilir? |
|---|---|---|
Ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak | TVK m. 11/1-a | Kendi millî kanununa göre; vatansızsa Türk Medenî Kanunu'na göre bakılır |
Kesintisiz beş yıl ikamet | TVK m. 11/1-b, m. 15 | Başvuru tarihinden geriye doğru, yasal ikamet izniyle hesaplanır |
Yerleşme kararını davranışla teyit | TVK m. 11/1-c | Taşınmaz edinme, iş kurma, çalışma izniyle çalışma, ailece başvuru gibi olgular |
Genel sağlık bakımından tehlikeli hastalık bulunmaması | TVK m. 11/1-ç | Sağlık raporu ile belgelenir |
İyi ahlak sahibi olmak | TVK m. 11/1-d | Emniyet soruşturmasında araştırılır |
Yeteri kadar Türkçe konuşabilmek | TVK m. 11/1-e | Komisyon mülakatında ölçülür |
Geçimini sağlayacak gelir veya meslek | TVK m. 11/1-f | Çalışma izni, vergi levhası, taahhütname gibi belgeler |
Millî güvenlik ve kamu düzeni engeli bulunmaması | TVK m. 11/1-g | Kurum arşiv araştırmasıyla değerlendirilir |
Uygulama Yönetmeliği m. 15/1-c, yerleşme niyetini gösteren davranışlara örnek olarak Türkiye'de taşınmaz edinmeyi, iş kurmayı, yatırım yapmayı, çalışma iznine tabi olarak çalışmayı, ailece başvurmayı ve eğitimini Türkiye'de tamamlamayı sayar. Yönetmelik ayrıca Türkçenin toplumsal yaşama uyum sağlayabilecek düzeyde konuşulmasını aramaktadır.
Beş yıllık ikamet süresi nasıl hesaplanır?
Beş yıl, başvuru tarihinden geriye doğru ve Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye'de oturulan süre üzerinden hesaplanır (TVK m. 15). Kanun, bu süre içinde toplam on iki ayı geçmemek üzere yurt dışında bulunmaya izin verir ve yurt dışında geçen bu süreyi ikametten saymaya devam eder.
Burada bir ayrıntıya dikkat etmek gerekir: Kanun'daki süre 7039 sayılı Kanun ile 2017'de "altı" aydan "on iki" aya çıkarılmıştır; ancak Uygulama Yönetmeliği m. 71/1-b ve c metinlerinde hâlâ "altı ay" ifadesi yer almaktadır. Normlar hiyerarşisinde Kanun üstün olsa da, yurt dışı sürenizin altı ayı aştığı durumlarda giriş-çıkış kaydınızı başvurudan önce ayrıntılı biçimde incelemeniz yerinde olur.
Hangi ikamet izinleri süreye sayılmaz?
Her ikamet izni beş yıllık süreye katılmaz. Uygulama Yönetmeliği m. 71/1-ç'ye göre aşağıdaki hallerde Türkiye'de bulunmak, vatandaşlık bakımından geçerli ikamet kabul edilmez:
- Öğrenci ikamet izni (öğrenim amaçlı oturum izni) ile geçen süreler
- Turistik amaçlı ikamet izni ile geçen süreler
- Tedavi veya öğrenim gören çocuğa refakat amacıyla alınan ikamet izinleri
- Sığınma veya iltica başvurusu sahibi ya da sığınmacı olarak geçen süreler
- Diplomatik veya konsüler ayrıcalıkla bağışıklık sağlayan kimlik kartıyla geçen süreler
- Geçerli ikamet izni olmadan Türkiye'de bulunulan dönemler
Yönetmelik m. 71/1-d'ye göre, kabul edilmeyen bir nedenle Türkiye'de bulunan kişi sonradan geçerli sayılan bir ikamet türüne geçerse önceki süreler de hesaba katılabilir; ancak bu imkân turistik ikamet izniyle geçen süreler için uygulanmaz. Hangi izin türünde bulunduğunuzu kontrol etmek için ikamet izni türleri rehberimize göz atabilirsiniz.
Başvuru nereye yapılır ve hangi belgeler istenir?
Genel yoldan başvuru, Türkiye'de yerleşim yerinizin bulunduğu valiliğe (uygulamada il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğü) yapılır; başvuru bizzat veya bu konuda yetki veren vekâletname ile yapılabilir (TVK m. 37, Uygulama Yönetmeliği m. 16/1). Başvuru formu, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün internet sitesinde VAT-3 numarasıyla yayımlanmaktadır.
Uygulama Yönetmeliği m. 17'ye göre dosyada başlıca şu belgeler bulunur:
- Form dilekçe ve pasaport veya benzeri vatandaşlık belgesi
- Doğum belgesi, medenî hal belgesi; evliyse eş ve çocuklarla aile bağını gösteren belge
- Genel sağlık bakımından tehlikeli hastalığı bulunmadığına dair sağlık raporu
- Geçimini sağladığını gösteren çalışma izni, vergi levhası, taahhütname veya benzeri belge
- Emniyetten alınan, son beş yılın yurda giriş-çıkış tarihlerini gösteren belge
- İşlemlerin sonuçlanmasına yetecek süreli ikamet izni ve hizmet bedeli makbuzu
Yabancı makamlardan alınan belgelerin Türkçe tercümeli ve noter onaylı olması gerekir (Uygulama Yönetmeliği m. 67/2). Hizmet bedeli TVK m. 45 uyarınca Bakanlıkça belirlenir; güncel tutarı başvuru öncesinde il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğünden teyit ediniz.
Başvuru hangi hallerde baştan kabul edilmez?
Valilik ön incelemede şartları açıkça taşımayan başvuruyu işleme almaz ve bunu yazılı olarak bildirir (Uygulama Yönetmeliği m. 16/2). Beş yıllık ikameti tamamlamamış olanlar, süreye sayılmayan izinlerle bulunanlar, belgeleri eksik olanlar ve herhangi bir suçtan yargılaması devam eden, hükümlü veya tutuklu olanlar bu kapsamdadır.
Başvurudan sonra süreç nasıl işler?
Dosya tamamlandıktan sonra il emniyet müdürlüğü bir soruşturma yapar; ikamet süresi, yurt dışı çıkışları ve iyi ahlak şartı bu aşamada araştırılır (Uygulama Yönetmeliği m. 18).
Ardından dosya, vali veya vali yardımcısı başkanlığında kurulan vatandaşlık başvuru inceleme komisyonuna gönderilir (TVK m. 18, Yönetmelik m. 69).
Komisyon başvuru sahibini mülakata alır; Türkçe konuşma yeterliliği, geçim kaynağı ve Türkiye'nin toplumsal yaşamına uyum bu görüşmede değerlendirilir (Yönetmelik m. 19).
Bunun yanında güvenlik birimleri ve istihbarat kurumlarınca arşiv araştırması yapılır; bu araştırmalar bir yıl geçerlidir (Yönetmelik m. 72/1 ve 4). Şartları taşıdığı değerlendirilen başvurucunun dosyası İçişleri Bakanlığına gönderilir ve Bakanlık kararı verilir (TVK m. 19).
Ceza mahkûmiyeti başvuruyu nasıl etkiler?
Uygulama Yönetmeliği m. 72/5, taksirli suçlar dışında altı aydan fazla hapis cezası alanların Türk vatandaşlığını kazanamayacağını düzenler; cezanın ertelenmiş, paraya çevrilmiş, hükmün açıklanmasının geri bırakılmış (HAGB) ya da affa uğramış olması sonucu değiştirmez. Aynı hüküm terör, casusluk, silah ve uyuşturucu kaçakçılığı, insan kaçakçılığı ve insan ticareti ile bağlantısı tespit edilenleri de kapsar.
Başvuru süresince nelere dikkat edilmelidir?
Başvuru yapıldıktan sonra da Türk vatandaşlığı başvuru şartlarının karar anına kadar korunması gerekir. Yönetmelik m. 17/1-ğ, işlemler sonuçlanana kadar yetecek süreli ikamet izni istediğinden izninizin süresini takip etmeniz ve yenilemeyi gecikmeden yapmanız önemlidir. Adres, medenî hal veya işveren değişikliği gibi gelişmeleri müdürlüğe bildirmek, dosyadaki bilgilerle mülakattaki beyanların çelişmesini önler.
Başvurunun ne kadar sürede sonuçlanacağına ilişkin Kanun'da bağlayıcı bir süre öngörülmemiştir; araştırma ve soruşturmalar bir yıl geçerli olduğundan uzayan dosyalarda bu işlemler yenilenebilir (Yönetmelik m. 72/4). Dosyanın durumu hakkında bilgi almak için başvurunun yapıldığı il nüfus ve vatandaşlık müdürlüğüne başvurulabilir; uzun süre cevapsız kalan taleplerde İYUK m. 10'daki zımni ret (sessiz kalma yoluyla ret) kuralının uygulanıp uygulanmayacağı somut dosyaya göre değerlendirilmelidir.
Eş ve çocuklar başvurudan nasıl etkilenir?
Yetkili makam kararıyla vatandaşlık kazanılması eşin vatandaşlığını kendiliğinden değiştirmez; yabancı eşin ayrıca kendi şartlarıyla başvurması gerekir (TVK m. 20/2). Velayeti başvurucuda olan çocuklar, diğer eşin muvafakati varsa vatandaşlığı birlikte kazanır; muvafakat verilmezse ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır.
Birlikte işlem görmeyen çocuklar ergin olduktan sonra kendi adlarına genel yoldan başvurabilir (TVK m. 20/3).
Türk vatandaşıyla evli olanlar için üç yıllık evlilik şartına bağlı ayrı bir yol bulunur (TVK m. 16); yatırım yapanlar ise yatırım yoluyla Türk vatandaşlığı kapsamında istisnai yoldan başvurabilir (TVK m. 12/1-b).
Vatandaşlık başvurusu reddedilirse ne yapılabilir?
Ret kararı bir idari işlemdir ve tebliğini izleyen günden itibaren altmış gün içinde idare mahkemesinde iptal davasına konu edilebilir (2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu, İYUK m. 7). Dava açmadan önce aynı süre içinde işlemi yapan makama başvurularak kararın geri alınması da istenebilir; bu başvuru dava süresini durdurur, otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve süre kaldığı yerden işlemeye devam eder (İYUK m. 11).
Yetkili mahkeme, işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesidir (İYUK m. 32).
Ret kararı İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünce verildiğinden davalar uygulamada Ankara idare mahkemelerinde görülmektedir. İdare mahkemesi kararına karşı tebliğden itibaren otuz gün içinde bölge idare mahkemesine istinaf başvurusu yapılabilir (İYUK m. 45).
Mahkeme takdir yetkisini nasıl denetliyor?
Danıştay, vatandaşlık vermenin egemenlik yetkisiyle ilgili olduğunu ve idarenin geniş takdir yetkisi bulunduğunu kabul eder; ancak bu yetki de yargı denetimine tabidir. Bu nedenle ret kararının dayandığı somut olguların dosyada bulunması ve kamu yararıyla bağdaşması önem taşır. Aşağıdaki iki karar bu dengeyi göstermektedir.
Türk vatandaşlığı başvuru şartları yönünden bu kararlardan çıkan sonuç şudur: Ret işleminin yalnızca soyut bir "takdir" ifadesine dayanması ile somut güvenlik tespitlerine dayanması mahkeme önünde farklı sonuçlar doğurabilir. Dava stratejisi, ret gerekçesinin ve dosyadaki belgelerin dikkatle incelenmesiyle belirlenmelidir.
Sık yapılan hatalar
- Öğrenci veya turistik ikamet izniyle geçen yılları beş yıllık süreye saymak
- Yurt dışında geçen toplam süreyi giriş-çıkış kaydından kontrol etmeden başvurmak
- Devam eden bir ceza yargılaması varken başvuruyu sonuçlanmasını beklemeden yapmak
- Gelir belgesini düzensiz veya başvurucunun gerçek geçim durumunu yansıtmayan biçimde sunmak
- Ret kararının tebliğ tarihini not almayıp altmış günlük dava süresini kaçırmak
- Mülakata Türkçe konuşma pratiği yapmadan ve dosyadaki bilgileri gözden geçirmeden girmek
Türk vatandaşlığı başvuru şartları, ikamet geçmişinden ceza kayıtlarına kadar birçok unsurun birlikte değerlendirildiği uzun bir idari sürecin parçasıdır. İkamet izninizin reddi veya sona ermesi gibi gelişmeler de beş yıllık süreyi doğrudan etkileyebileceğinden ikamet izni reddine itiraz ve uzun dönem ikamet izni şartları yazılarımız da yol gösterici olabilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Yabancılar hukuku alanındaki çalışmalarımız için hizmet kapsamımızı inceleyin veya İletişim sayfasını ziyaret edin.



