Sınır dışı kararına itiraz, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesinde dava açılarak yapılır. Dava açma süresi içinde ve dava devam ettiği sürece yabancı, kendi rızası olmadıkça sınır dışı edilmez; mahkemenin vereceği karar ise kesindir.
Süre çok kısa olduğu için tebliğ anından itibaren hızlı hareket etmek gerekir. Bu yazıda sınır dışı etme kararının hangi hâllerde alındığını, dava açma süresinin nasıl hesaplandığını, idari gözetime karşı ayrı başvuru yolunu, hangi kişiler hakkında sınır dışı kararı alınamayacağını ve Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru imkânını ele alıyoruz.
Sınır dışı etme kararı nedir ve kim tarafından verilir?
Sınır dışı etme kararı, yabancının menşe ülkesine, transit gideceği ülkeye veya üçüncü bir ülkeye gönderilmesine ilişkin idari bir karardır (6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) m. 52). Karar, Göç İdaresi Başkanlığının (Kanundaki adıyla Genel Müdürlük) talimatı üzerine veya re'sen valilikler tarafından alınır (YUKK m. 53/1).
Kararın gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilmesi zorunludur. Avukatı olmayan yabancı veya yasal temsilcisi, kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında ayrıca bilgilendirilir (YUKK m. 53/2). Bu bilgilendirme, aşağıda göreceğimiz gibi dava süresinin başlangıcı bakımından kritik önem taşır.
Hangi durumlarda sınır dışı kararı alınır?
YUKK m. 54/1, sınır dışı kararı alınacak yabancıları tek tek sayar; uygulamada en sık görülenler vize veya ikamet süresinin aşılması, kaçak çalışma ve kamu düzeni gerekçeleridir. Kararınızın hangi bende dayandığını bilmek, dava dilekçesinde neyi çürütmeniz gerektiğini belirler.
- Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar ya da vizesi iptal edilenler (m. 54/1-e).
- İkamet izni iptal edilenler veya süresi bittikten sonra kabul edilebilir gerekçesi olmadan on günden fazla ihlalde bulunanlar (m. 54/1-f, g).
- Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler (m. 54/1-ğ).
- Giriş, vize ve ikamet işlemlerinde gerçek dışı bilgi veya sahte belge kullananlar (m. 54/1-c).
- Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturduğu değerlendirilenler (m. 54/1-d).
- İkamet izni uzatma başvurusu reddedilip on gün içinde ülkeden çıkmayanlar (m. 54/1-j).
Uluslararası koruma başvurusu reddedilen veya statüsü sona erenler de, Türkiye'de kalma hakkı yoksa m. 54/1-i kapsamına girer. Terör örgütü bağlantısı veya kamu düzeni tehdidi gerekçesine dayanan (b), (d) ve (k) bentlerinde ise uluslararası koruma işlemlerinin her aşamasında sınır dışı kararı alınabilir (m. 54/2).
İkamet izni başvurusunun ya da uzatma talebinin reddi, çoğu zaman sınır dışı sürecinin ilk adımıdır. Bu aşamadaki seçenekler için ikamet izni reddine itiraz süreci yazımıza da bakabilirsiniz.
Sınır dışı kararına itiraz süresi kaç gündür?
Dava açma süresi, kararın tebliğinden itibaren yedi gündür. YUKK m. 53/3 hükmü şöyledir: "Yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir."
Bu süre hak düşürücüdür; süresinde açılmayan dava esasa girilmeden reddedilir. Mahkemeye başvuran kişinin, başvurusunu kararı veren makama, yani ilgili valiliğe de bildirmesi gerekir. Bildirim yapılmazsa idarenin davadan haberi geç olabilir ve uygulamada fiilî riskler doğabilir.
Fıkra en son 21.11.2024 tarihli 7533 sayılı Kanunun 36. maddesiyle değiştirilmiştir. Bu değişiklikle dosyanın savunmanın verilmesi veya savunma süresinin geçmesiyle tamamlanmış sayılacağı, duruşma yapılmasının mahkemenin takdirinde olduğu ve davacının gösterdiği adrese tebligat yapılamaması hâlinde 2577 sayılı Kanunun 26/3. maddesindeki sürenin iki ay olarak uygulanacağı düzenlenmiştir.
Dava dilekçesinde nelere yer verilmelidir?
Dilekçenin merkezinde, kararın dayandığı YUKK m. 54 bendinin somut olayda gerçekleşmediği ya da kararın ölçüsüz olduğu iddiası yer almalıdır. Örneğin vize ihlali gerekçesiyle alınan bir kararda ihlal süresinin hesabı, kabul edilebilir mazeret veya devam eden bir ikamet başvurusu belgeleriyle tartışılabilir.
Kamu düzeni veya kamu güvenliği gerekçesine dayanan kararlarda, idarenin bu değerlendirmeyi hangi somut bilgi ve belgeye dayandırdığının dosyaya getirtilmesi talep edilmelidir. Mahkemenin bu bilgileri incelemeden karar vermesi, sonraki bireysel başvuru aşamasında da önem taşıyabilir.
- Tebliğ tarihi ve tebliğ belgesinin örneği.
- Kararın dayandığı kanun maddesi ve olgulara ilişkin itirazlar.
- YUKK m. 55 kapsamındaki riskler: menşe ülke raporları, sağlık belgeleri.
- Türkiye'deki aile bağları, eş ve çocukların durumu, eğitim ve iş ilişkileri.
- Varsa devam eden ikamet, çalışma izni veya uluslararası koruma başvurularının belgeleri.
Dava açılınca sınır dışı işlemi durur mu?
Evet; yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde ve dava açılmışsa yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez (YUKK m. 53/3, son cümle). Bu koruma, dava açılmasına bağlı olarak kendiliğinden işler; ayrıca yürütmeyi durdurma kararı beklenmesi gerekmez.
Mahkeme, dosyanın tamamlanmasından veya ara karar ya da duruşma gerekiyorsa bunların tamamlanmasından itibaren on beş gün içinde karar verir. İdare mahkemesinin bu konudaki kararı kesindir; istinaf veya temyiz yolu yoktur. Bu nedenle dava dilekçesinin ve delillerin ilk aşamada eksiksiz sunulması büyük önem taşır.
İdari gözetime nasıl itiraz edilir?
İdari gözetim (geri gönderme merkezinde tutulma), sınır dışı kararından ayrı bir karardır ve ona karşı sulh ceza hâkimliğine başvurulur (YUKK m. 57/6). Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir; ancak şartların değiştiği iddiasıyla yeniden başvuru yapılabilir.
Başvuru, idari gözetimi kendiliğinden durdurmaz.
Geri gönderme merkezindeki idari gözetim süresi altı ayı geçemez; yabancının iş birliği yapmaması gibi hâllerde en fazla altı ay daha uzatılabilir (m. 57/3). Valilik, gözetimin devamında zaruret olup olmadığını her ay değerlendirmek zorundadır (m. 57/4).
İdari gözetim yerine adres kaydı, bildirimde bulunma, teminat veya elektronik izleme gibi idari gözetime alternatif yükümlülükler de getirilebilir (YUKK m. 57/A). Bu yükümlülüklerin toplam süresi yirmi dört ayı geçemez; elektronik izlemeye karşı da sulh ceza hâkimliğine başvurulabilir.
Kimler hakkında sınır dışı kararı alınamaz?
YUKK m. 55, m. 54 kapsamında olsalar bile bazı kişiler hakkında sınır dışı kararı alınamayacağını öngörür. Bu kişilerin durumu her biri için ayrı değerlendirilir ve kendilerinden belirli bir adreste oturmaları ya da bildirimde bulunmaları istenebilir.
- Gönderileceği ülkede ölüm cezası, işkence veya insanlık dışı ya da onur kırıcı muameleye maruz kalacağına dair ciddi emare bulunanlar.
- Ciddi sağlık sorunları, yaş veya hamilelik nedeniyle seyahati riskli görülenler.
- Hayati tehlike arz eden hastalığının tedavisi sürerken gönderileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar.
- Mağdur destek sürecinden yararlanan insan ticareti mağdurları.
- Tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları.
Bu nedenle dava dilekçesinde yalnızca kararın dayandığı olgulara değil, varsa m. 55 kapsamındaki risklere de yer verilmeli ve bunlar belgelenmelidir. Sağlık raporları, menşe ülkeye ilişkin güncel raporlar ve aile bağlarını gösteren belgeler bu aşamada önem kazanır.
Tebliğde hata varsa süre işlemeye başlar mı?
Tebliğin yabancıyı gerçekten bilgilendirmemesi, dava süresinin aleyhine işletilmesini tartışmalı hâle getirir. Anayasa Mahkemesi, okuma yazma bilmeyen ve tercüman yardımı sağlandığı kayıt altına alınmamış bir başvurucunun davasının süre aşımından reddedilmesini etkili başvuru hakkının ihlali saymıştır.
Buna karşılık bilgilendirme usulüne uygun yapılmışsa aynı sonuç çıkmaz. Kararın yabancının anladığı dilde tebliğ edildiği, dava yolu ve süresinin açıkça yazıldığı ve yabancının belgeyi imzaladığı bir olayda Anayasa Mahkemesi, geç açılan davanın reddini ihlal olarak görmemiştir.
İdare mahkemesi reddederse başka yol var mı?
İdare mahkemesinin kararı kesin olduğu için olağan kanun yolu yoktur; bu aşamadan sonra Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru gündeme gelir. Başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılmalıdır (6216 sayılı Kanun m. 47/5).
Anayasa Mahkemesi, başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu gördüğü tedbirlere re'sen veya talep üzerine karar verebilir (6216 sayılı Kanun m. 49/5). Sınır dışı edilme hâlinde ciddi ve telafisi güç bir risk ileri sürülüyorsa tedbir talebinin gerekçeli ve belgeli olarak başvuruyla birlikte sunulması gerekir.
Sınır dışı edildikten sonra giriş yasağı uygulanır mı?
Kural olarak evet; Türkiye'den sınır dışı edilen yabancıların girişi Göç İdaresi Başkanlığı veya valilikler tarafından yasaklanır (YUKK m. 9/2). Giriş yasağının süresi en fazla beş yıldır; kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit varsa bu süre en fazla on yıl daha artırılabilir (m. 9/3).
Türkiye'yi terke davet edilip kendisine tanınan süre içinde ülkeden çıkanlar hakkında giriş yasağı kararı alınmayabilir (m. 9/5). Terk için tanınan süre on beş günden az olmamak üzere otuz güne kadardır; ancak kaçma riski, sahte belge veya kamu düzeni gibi hâllerde bu süre tanınmaz (m. 56/1).
Giriş yasağı kesinleşmiş ve değiştirilemez bir sonuç değildir. YUKK m. 9/6'ya göre Göç İdaresi Başkanlığı giriş yasağını kaldırabilir veya yasak saklı kalmak kaydıyla yabancının belirli bir süre için Türkiye'ye girişine izin verebilir; Türkiye'de eşi veya çocukları bulunan yabancılar için bu imkân ayrıca değerlendirilmelidir.
Sık yapılan hatalar nelerdir?
Sınır dışı kararına itiraz sürecindeki hataların çoğu, sürenin kaçırılmasından ve iki ayrı kararın birbirine karıştırılmasından kaynaklanır. Aşağıdaki hatalar, uygulamada en sık hak kaybına yol açan durumlardır:
- Yedi günlük süreyi, kararın öğrenildiği değil tebliğ edildiği tarihten itibaren hesaplamamak.
- Yalnızca idari gözetime itiraz edip sınır dışı kararına karşı idare mahkemesinde dava açmamak.
- Dava açıldığını kararı veren valiliğe bildirmemek.
- Gönderilecek ülkedeki risklere, sağlık durumuna veya aile bağlarına ilişkin delilleri dilekçeye eklememek.
- Tebliğ belgesinin bir örneğini almamak ya da tercüman yardımı sağlanıp sağlanmadığını kayda geçirtmemek.
- İdare mahkemesi kararından sonra bireysel başvurunun otuz günlük süresini kaçırmak.
Sınır dışı kararına itiraz edecek yabancıların, aynı zamanda ikamet durumunu da gözden geçirmesi yararlı olur; olası seçenekler için Türkiye'de oturum izni türleri rehberimizi inceleyebilirsiniz. Yabancılar hukukuna ilişkin genel çerçeve için yabancılar hukuku hizmet kapsamımızı inceleyin; somut sorularınız için İletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
