Aydınlatılmış onam, hastanın tıbbi müdahaleden önce hastalığı, müdahalenin riskleri, komplikasyonları ve alternatifleri hakkında anlayabileceği biçimde bilgilendirildikten sonra serbest iradesiyle verdiği rızadır. Hasta Hakları Yönetmeliği bu bilgilendirmenin içeriğini, kimin yapacağını ve hangi müdahalelerde yazılı rıza formu gerektiğini ayrıntılı olarak düzenler.
Bu yazıda aydınlatılmış onamın kurallarını, rızanın aranmadığı istisnaları ve hasta hakları ihlal edildiğinde başvurulabilecek yolları ele alıyoruz. Hasta hakları birimi ve Hasta Hakları Kurulu idari başvuru yollarıdır; tazminat talebi ise yargı yoluyla ileri sürülür ve bu ayrım doğru yolun seçilmesi bakımından önemlidir.
Aydınlatılmış onam nedir ve hukuki dayanağı nereden gelir?
Aydınlatılmış onam, bilgilendirme ve rıza olmak üzere iki unsurdan oluşur. Hasta Hakları Yönetmeliği m. 4 bilgilendirmeyi müdahaleyi yapacak sağlık meslek mensubunun kişiye gerekli bilgiyi vermesi, rızayı ise kişinin müdahaleyi serbest iradesiyle ve bilgilendirilmiş olarak kabul etmesi şeklinde tanımlar.
Yönetmelik m. 5/d, tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı hâller dışında rıza olmaksızın kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamayacağını ilke olarak koyar. Yönetmelik m. 22 kimsenin rızası olmaksızın ve verdiği rızaya uygun olmayan şekilde tıbbi ameliyeye tabi tutulamayacağını, m. 31/1 ise rıza alınırken hastanın müdahalenin konusu ve sonuçları hakkında aydınlatılmasının esas olduğunu belirtir.
Yargıtay da hekimin özen borcunun bir gereği olarak hastayı müdahalenin amacı, niteliği, sonuçları ve komplikasyon riskleri konusunda aydınlatması gerektiğini kabul eder. Aydınlatma yapılmadan gerçekleştirilen müdahale, tıp kurallarına uygun olsa bile hukuka aykırı sayılabilir.
Hastaya hangi konularda bilgi verilmelidir?
Hasta Hakları Yönetmeliği m. 15, bilgilendirmenin asgari kapsamını sekiz başlıkta sayar. Bu başlıklar, aydınlatılmış onamın içeriğini belirleyen temel ölçüttür:
- Hastalığın muhtemel sebepleri ve nasıl seyredeceği.
- Tıbbi müdahalenin kim tarafından, nerede, ne şekilde yapılacağı ve tahmini süresi.
- Diğer tanı ve tedavi seçenekleri ile bunların fayda ve riskleri.
- Muhtemel komplikasyonlar.
- Müdahalenin reddedilmesi hâlinde ortaya çıkabilecek fayda ve riskler.
- Kullanılacak ilaçların önemli özellikleri.
- Sağlık için kritik yaşam tarzı önerileri.
- Gerektiğinde aynı konuda tıbbi yardıma nasıl ulaşılacağı.
Bilgilendirme nasıl ve kim tarafından yapılmalıdır?
Bilgilendirme, kural olarak müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubu tarafından, sözlü olarak ve hastanın anlayabileceği sadelikte yapılır (Yönetmelik m. 18). Zorunlu durumlarda, hastaya açıklama yapılarak bilgilendirme yeterliliğine sahip başka bir sağlık meslek mensubu da bilgilendirmeyi üstlenebilir.
Yönetmelik m. 18'e göre acil durumlar dışında hastaya makul bir düşünme süresi tanınmalı, bilgilendirme uygun ortamda ve mahremiyet korunarak yapılmalıdır. Hasta aynı şikâyeti için başka bir hekimden ikinci görüş isteyebilir; talep ederse işlemin bedeline ilişkin bilgi de ilgili birimlerce verilir.
Bilgilendirilecek kişi esas olarak hastanın kendisidir. Hasta başkasının bilgilendirilmesini isterse bu talep imzalı ve yazılı olarak kayda alınır. Yönetmelik m. 20 ayrıca hastaya, mevzuatın gerektirdiği hâller dışında, sağlık durumu hakkında kendisinin veya yakınlarının bilgilendirilmemesini talep etme hakkı tanır.
Bilgilendirme hakkının sınırlı bir istisnası da vardır. Yönetmelik m. 19'a göre hastalığın seyri ve sonucu vahim görünüyor ve bilginin hastanın manevi yapısını olumsuz etkileyerek hastalığı artırma ihtimali bulunuyorsa teşhisin saklanması caizdir. Tedavisi olmayan bir teşhis ise ancak tabip tarafından ve tam bir ihtiyatla bildirilebilir; hastanın aksi yönde talebi yoksa aileye bildirilir.
Rıza formu ne zaman zorunludur ve ne içermelidir?
Rıza formu, mevzuatın öngördüğü durumlarda ve uyuşmazlığa yol açması tıbben muhtemel görülen müdahalelerde zorunludur (Yönetmelik m. 26). Form, m. 15'teki bilgileri içermeli; bilgiler önce sözlü anlatılmalı, ardından form hastaya veya kanuni temsilcisine imzalatılmalıdır.
Form iki nüsha düzenlenir: biri hasta dosyasına konur, diğeri hastaya veya temsilcisine verilir. Formu bilgilendirmeyi yapan ve müdahaleyi gerçekleştirecek meslek mensubu da imzalar ve verilen bilgilerin doğruluğundan sorumludur. Yönetmelik m. 28'e göre rıza kural olarak şekle bağlı değildir; ancak hukuka ve ahlaka aykırı alınan rıza hükümsüzdür.
Uygulamada en sık sorun, matbu (her hastaya aynı) formların somut müdahalenin risklerini göstermemesidir. Yargıtay, aydınlatılmış onamın alındığını ispat yükünün hekim ve sağlık kuruluşunda olduğunu kabul etmektedir; başka bir işleme ait formun imzalanmış olması da yeterli görülmemektedir.
Eğitim hastanelerinde ve tıbbi araştırmalarda rıza nasıl alınır?
Eğitim verilen sağlık kuruluşlarında, tedaviyle doğrudan ilgili olmayan kişilerin müdahale sırasında bulunması gerekiyorsa hastanın bunun için ayrıca rızası alınır (Yönetmelik m. 21). Tıbbi araştırmalarda ise kural daha sıkıdır: kimse Bakanlığın izni ve kendi rızası olmadan araştırma amaçlı müdahaleye konu edilemez (m. 32).
Araştırmalarda rıza yazılı şekle tabidir ve gönüllü, rızasını araştırmanın her aşamasında geri alabileceği konusunda önceden bilgilendirilir (m. 33, 34). Gönüllünün rıza göstermiş olması, araştırmada görev alan personelin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Rıza hangi durumlarda aranmaz?
Rızanın aranmadığı başlıca durum, hayati tehlike bulunan ve bilinci kapalı hastaya acil müdahaledir (Yönetmelik m. 24). Hastanın bir organını kaybetmesine veya organın işlevini yitirmesine yol açacak bir durum varsa da müdahale rızaya bağlı değildir. Bu hâllerde müdahale kayda alınır ve mümkünse hasta yakını veya kanuni temsilcisi bilgilendirilir.
Küçük veya kısıtlı hastalarda izin veli ya da vasiden alınır; hasta anlayabildiği ölçüde sürece katılır. Temsilci rıza vermez ancak müdahale tıbben gerekliyse, Yönetmelik m. 24 uyarınca Türk Medeni Kanunu m. 346 ve 487 çerçevesinde mahkeme kararı gerekir. Ameliyat sırasında işlemin genişletilmesi, ancak organ kaybı gibi bir tıbbi zaruret varsa rıza aranmaksızın yapılabilir (m. 31).
Hasta, kanunen zorunlu hâller dışında tedaviyi reddetme veya durdurma hakkına da sahiptir (Yönetmelik m. 25). Bu durumda doğabilecek sonuçların hastaya anlatılması ve bunu gösteren yazılı belge alınması gerekir; bu hakkın kullanılması sonraki başvurularda hasta aleyhine kullanılamaz.
Aydınlatılmış onam dışında hastanın hangi temel hakları vardır?
Hasta Hakları Yönetmeliği, aydınlatılmış onamın yanında hizmete erişimden mahremiyete kadar geniş bir hak listesi öngörür. Uygulamada en çok başvuruya konu olan haklar şunlardır:
- Hizmetten adalet ve hakkaniyete uygun yararlanma ile sağlık kuruluşunu seçme ve değiştirme hakkı (m. 6, 8).
- Tedaviyi yürüten hekim ve personelin kimliğini öğrenme, mevzuata uygun olarak hekimi değiştirme ve konsültasyon isteme hakkı (m. 9).
- Muayene ve tedavinin makul bir gizlilik ortamında yapılmasını isteme, mahremiyete saygı hakkı (m. 21).
- Sağlık hizmeti sırasında edinilen bilgilerin kanunun izin verdiği hâller dışında açıklanmaması (m. 23).
- Tabibin uygun görmesine bağlı olarak refakatçi bulundurmayı isteme hakkı (m. 40).
Yönetmelik hastaya bazı sorumluluklar da yükler. Hasta, geçmiş hastalıkları ve kullandığı ilaçlar dahil sağlık bilgilerini mümkün olduğunca eksiksiz vermeli, randevu ve kontrol tarihlerine uymalı ve personele sözlü veya fiziki saldırıda bulunmamalıdır (m. 42/A). Hasta bilgileri eksik verirse, bu durum ileride sorumluluk değerlendirmesinde dikkate alınabilir.
Hasta hakları ihlal edilirse nereye başvurulur?
İlk başvuru yeri, sağlık kuruluşundaki hasta hakları birimidir (Yönetmelik m. 42/A-f, 42/B). Kuruluş içinde çözülemeyen yazılı veya elektronik başvurular, il sağlık müdürlüğü bünyesinde oluşturulan Hasta Hakları Kurulunca değerlendirilir. Kurul, başvurunun kendisine ulaştığı tarihten itibaren otuz gün içinde karar verir (m. 42/C-d).
Kurulun ihlal kararları ilgili kuruluşa ve personele yazılı olarak bildirilir; son altı ayda ikiden fazla ihlal kararı verilen meslek mensubunun dosyası Sağlık Meslekleri Kuruluna gönderilir (m. 42/C-b). Önemli bir sınır şudur: tıbbi hata iddialarına ilişkin başvurular Kurul tarafından değerlendirilmez (m. 42/C-ı). Bu nedenle tıbbi hata iddiasında yargı yolu ayrıca planlanmalıdır.
Başvurudan önce hasta dosyasının ve rıza formunun bir suretini almak faydalıdır; Yönetmelik m. 16 hastaya kayıtlarını inceleme ve suret alma hakkı, m. 17 ise hatalı kayıtların düzeltilmesini isteme hakkı tanır. Sağlık Bakanlığının 184 SABİM hattı da bilgi ve başvuru kanalı olarak kullanılmaktadır; güncel başvuru kanallarını Bakanlıktan teyit ediniz.
Tazminat davası hangi yolla açılır?
Tazminat yolu, hizmeti veren kuruluşun kamu veya özel olmasına göre değişir. Yönetmelik m. 43 hasta hakları ihlalinde personeli istihdam eden kuruluş aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açılabileceğini belirtir. Kamu kuruluşu söz konusuysa İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) m. 13 uyarınca önce idareye başvurulur.
İYUK m. 13'e göre bu başvuru, eylemin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde yapılmalıdır. İstek reddedilir veya otuz gün içinde cevap verilmezse dava süresi içinde idare mahkemesinde tam yargı davası açılır. Yönetmelik m. 46/c uyarınca kamu görevlisi hekim aleyhine doğrudan dava açılamaz; dava idareye karşı yöneltilir.
Özel hastane ve muayenehanelerde ise Yönetmelik m. 47/b uyarınca genel hükümlere göre doğrudan hekime, kuruluşa veya ikisine birlikte dava açılabilir. Dava sürecinde delil ve bilirkişi incelemesi için malpraktis davası rehberimize göz atabilirsiniz.
Disiplin ve ceza yolu nasıl işler?
Tazminat dışında, hak ihlali yapan personel hakkında disiplin ve ceza yolu da işletilebilir. Kamu kuruluşunda görevli personel için şikâyet üzerine veya kendiliğinden valilik, Bakanlık ya da ilgili kurum tarafından müfettiş veya muhakkik görevlendirilir (Yönetmelik m. 45). Kamu görevlisi olmayan personel ise meslek kuruluşunun disiplin organlarınca cezalandırılabilir; suç oluşturan fiiller için doğrudan Cumhuriyet savcılığına şikâyet yolu açıktır (m. 47/a, 47/c).
Sık yapılan hatalar
Aydınlatılmış onam ve hasta hakları başvurularında aşağıdaki hatalar sonucu doğrudan etkileyebilir:
- Tıbbi hata iddiasını yalnız Hasta Hakları Kuruluna taşıyıp yargı sürelerini kaçırmak.
- Kamu hastanesine karşı İYUK m. 13'teki idareye ön başvuruyu yapmadan dava açmak.
- Hasta dosyası ve rıza formunun suretini erken talep etmemek.
- Matbu bir formun imzalanmış olmasını aydınlatmanın yapıldığına kesin delil saymak.
- Tedaviyi reddederken sonuçlarının yazılı olarak anlatılmadığını belgelememek.
- Kamu görevlisi hekim aleyhine doğrudan dava açmaya çalışmak.
Aydınlatılmış onam, hasta özerkliğinin ve vücut bütünlüğü hakkının sağlık hizmetlerindeki karşılığıdır; ihlali hâlinde idari, hukuki ve cezai sonuçlar birlikte gündeme gelebilir. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut olay için hukuki danışmanlık yerine geçmez. Sağlık hukukuna ilişkin çalışma alanımız için sağlık hukuku sayfamızı inceleyebilir, sorularınız için İletişim sayfasını kullanabilirsiniz.
